WIE BETAALT DE REKENING?
De juridische strijd om de schade na de Gen Z-protesten.

De ongeregeldheden rond de Gen Z-protesten in Den Haag hebben niet alleen geleid tot aanhoudingen, maar ook tot financiële schade voor ondernemers. Winkels gingen uit voorzorg dicht, winkelpuien werden dichtgetimmerd en beveiliging werd ingehuurd. Wethouder Richard de Mos wil onderzoeken of de schade kan worden verhaald op mensen die via sociale media hebben opgeroepen tot geweld en plunderingen. Maar hoe haalbaar is dat juridisch? De Nieuwe Haagse Courant vroeg het aan advocaat Olivier van Hardenbroek.

Schade zonder plunderingen

De oproepen voor de Gen Z-protesten zorgden vooraf voor grote onrust in de Haagse binnenstad. Verschillende ondernemers namen maatregelen om hun winkels te beschermen. Sommige zaken gingen dicht en winkelpuien werden uit voorzorg afgeschermd. De gevreesde plunderingen bleven uiteindelijk uit. Toch spreken ondernemers over financiële schade. Het gaat daarbij onder meer om misgelopen omzet, kosten voor het dichttimmeren van winkelpuien en ingehuurde beveiliging.

Volgens een bericht van het AD van 1 november wil wethouder Richard de Mos samen met ondernemersorganisaties en juridische deskundigen bekijken welke mogelijkheden er zijn om deze schade te verhalen. Wie de oproepen op sociale media heeft geplaatst, is vooralsnog onduidelijk.

Organisatoren en individuele deelnemers

Advocaat Olivier van Hardenbroek van Delissen Martens ziet juridisch mogelijkheden om schade te verhalen, maar wijst tegelijkertijd op de moeilijkheden bij het leveren van bewijs. De aansprakelijkheid van organisatoren en individuele deelnemers kan worden gebaseerd op artikel 6:162 van het Burgerlijk Wetboek, de zogenoemde onrechtmatige daad.

Een organisator kan volgens Van Hardenbroek aansprakelijk zijn wanneer hij een bijeenkomst organiseert waarbij ongeregeldheden voorzienbaar zijn en hem kan worden verweten dat hij onvoldoende maatregelen heeft genomen om die te voorkomen. Daarvoor moet wel sprake zijn van een herkenbare organiserende partij die enige mate van controle had, of had kunnen hebben, over het verloop van de bijeenkomst. Fysieke aanwezigheid van de organisator is daarvoor niet noodzakelijk.

Ook artikel 6:166 BW, dat betrekking heeft op groepsaansprakelijkheid, kan een rol spelen. Wanneer mensen in groepsverband onrechtmatig handelen en de kans op schade door dat gedrag wordt vergroot, kunnen deelnemers aan dat groepsgedrag hoofdelijk aansprakelijk worden gehouden. Het is dan niet noodzakelijk dat precies kan worden vastgesteld wie welke schade heeft veroorzaakt. Dat betekent overigens niet dat iedereen die bij een demonstratie aanwezig is automatisch aansprakelijk is. Ook online opruiers kunnen aansprakelijk zijn.

De mogelijke aansprakelijkheid beperkt zich niet tot mensen die daadwerkelijk op straat aanwezig waren.

Ook personen die via sociale media hebben opgeroepen tot geweld of plunderingen kunnen volgens Van Hardenbroek civielrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. Daarvoor moet wel worden aangetoond dat zij de oproep daadwerkelijk hebben geplaatst en dat hun handelen heeft bijgedragen aan het gedrag van degenen die de ongeregeldheden veroorzaakten.

Een strafrechtelijke veroordeling wegens opruiing kan een civiele schadeclaim vergemakkelijken. Opruiing is strafbaar gesteld in artikel 131 van het Wetboek van Strafrecht. De bewijslast ligt in beginsel bij degene die de schadevergoeding eist. Er moet bewijs zijn van de onrechtmatige gedraging, de toerekenbaarheid, de geleden schade en het verband tussen die gedraging en de schade. Bij online oproepen kan dat bijvoorbeeld gaan om screenshots, serverlogbestanden, IP-adressen en profielgegevens. Ook moet duidelijk worden wie achter een account zit.

Preventieve maatregelen ook verhaalbaar

Een bijzonder onderdeel van deze kwestie is de schade die ondernemers hebben geleden zonder dat hun winkels daadwerkelijk zijn vernield of geplunderd. Kunnen de kosten van het dichttimmeren van winkelpuien, beveiliging en omzetderving ook worden verhaald? Van Hardenbroek bevestigt dat preventief gemaakte kosten eveneens als schade kunnen worden gevorderd. Daarvoor geldt wel de zogenoemde dubbele redelijkheidstoets. Dat houdt in dat zowel het maken van de kosten als de omvang ervan redelijk moeten zijn geweest.

Het enkele feit dat een ondernemer uit voorzorg maatregelen heeft genomen, betekent dus niet automatisch dat de volledige rekening bij een derde kan worden neergelegd. Ook moet er een juridisch verband bestaan tussen het handelen van degene die aansprakelijk wordt gesteld en de schade waarvoor vergoeding wordt gevraagd.

Wie was waarvoor verantwoordelijk?

Tijdens de ongeregeldheden werden zaterdag 34 mensen aangehouden. Volgens de berichtgeving van het AD was het overgrote deel minderjarig. De aanhoudingen betroffen onder meer verdenkingen van openlijke geweldpleging, het dragen van gezichtsbedekkende kleding en het bezit van verboden middelen. Tijdens de demonstratie viel ook het verschil op tussen jongeren die kwamen kijken en degenen die zich met ongeregeldheden bezighielden.

Bij gesprekken met aanwezige jongeren kwam regelmatig dezelfde boodschap naar voren: ze waren naar Den Haag gekomen om de demonstratie te bekijken en niet om te rellen. Een van de jongeren zei voor de camera van de NOS zelfs: 'Je kunt beter thuis blijven en gewoon je ding doen daar.' Die waarnemingen zeggen op zichzelf niets over de juridische verantwoordelijkheid van individuele aanwezigen. Voor aansprakelijkheid moet het concrete gedrag van betrokkenen worden beoordeeld.

Schadeverhaal niet vanzelfsprekend

Op de vraag hoe kansrijk een schadeclaim is, is Van Hardenbroek terughoudend. De mogelijkheden zijn er, maar wanneer een duidelijke organisator, identificeerbare online opruiers of concrete schadeveroorzakers ontbreken, wordt het verhalen van schade aanzienlijk lastiger.

De sterkste vordering ligt volgens hem bij personen van wie aantoonbaar is dat zij schade hebben veroorzaakt. Ook mensen die aantoonbaar hebben opgeroepen tot geweld en wier oproepen hebben bijgedragen aan het handelen van de daders, kunnen aansprakelijk worden gesteld.

Voor de gemeente en ondernemers die de schade willen verhalen, ligt er daarmee eerst een belangrijke opdracht: vaststellen wie verantwoordelijk kan worden gehouden, welke schade daadwerkelijk is geleden en of het noodzakelijke verband tussen beide aantoonbaar is.

Voor dit artikel sprak De Nieuwe Haagse Courant met Olivier van Hardenbroek, advocaat bij Delissen Martens.